ಸೋಮನಾಥ ಪುನರ್‌ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ನೆಹರೂ ಯಾಕೆ ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು?

1951.. ರಾಷ್ಟ್ರವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಉಸಿರಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಭಜನೆಯ ರಕ್ತದ ಪರಿಮಳ ಇನ್ನೂ ಹಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ, ಸೋಮನಾಥ ದೇವಾಲಯವು ತನ್ನ ಕಳೆದುಹೋದ ವೈಭವವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ದಾಸ್ಯದ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರವು ತನ್ನ ಕಳೆದುಹೋದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಣ ಅದು. ಆದರೆ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದೆಹಲಿಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳಿಗೆ, ಅದು “ಕೋಮುವಾದ” ಎಂದು ತೋರಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಭಾರತೀಯತೆ ಮತ್ತು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ “ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯ ನಡುವಿನ ನಿಜವಾದ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಜುನಾಗಢದ ಏಕೀಕರಣದ ನಂತರ, ಸೋಮನಾಥದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಭಾವುಕರಾದ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್, “ನಾವು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದು ಕೇವಲ ಭರವಸೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಇದು ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರವು ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನಃ ಬರೆಯಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಣವನ್ನು ಬಳಸದಂತೆ ಗಾಂಧೀಜಿ ಹಿಂದೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ ಕಾರಣ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದೇಣಿಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪಟೇಲ್ ‘ಸೋಮನಾಥ ಟ್ರಸ್ಟ್’ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ನಡುವೆ, ಪಟೇಲ್ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ, ಕೆ.ಎಂ. ಮುನ್ಶಿಯವರು ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ನೆಹರು ಅವರು ದೇವಾಲಯದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. “ನನಗೆ ಈ ಹಿಂದೂ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ನೆಹರು ಮುನ್ಶಿಯವರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಮುನ್ಶಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: “ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಾವು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೋಮನಾಥ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಸಂಕೇತ.”

ಮೇ 11, 1951 ರಂದು ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದ ದೇವಾಲಯದ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೆ ಮುನ್ಶಿಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ನೆಹರು ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗುವುದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು, “ನಿಮ್ಮ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯು ನಮ್ಮ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು. ನೆಹರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಅವರು “ಮೌನ ಕ್ರಮ”ವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಆದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಗೆಜೆಟ್ ಅಧಿಸೂಚನೆಯನ್ನು ಸಹ ಹೊರಡಿಸಿದರು. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಭವ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ ಅವರು ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ (ಆಧುನಿಕ ಗುಜರಾತ್) ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು. ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭೇಟಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೋ (AIR) ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನೇರ ಪ್ರಸಾರವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರಿಗಳಿಗೆ ಸುತ್ತೋಲೆಯನ್ನು ಸಹ ಕಳುಹಿಸಿದರು, “ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸೋಮನಾಥ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಅದು ಖಾಸಗಿ ವಿಷಯ” ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದರು.

ಆದರೆ, ನೆಹರು ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರ ವಿಧಿಸಿದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕರಾಗಿ ಸೋಮನಾಥಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗದ ಪ್ರಾಣ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು.

ಸೋಮನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನೆಹರು ಅವರಿಂದ ಅಂತಹ ವಿರೋಧ ಬಂದಿದ್ದಾದರೂ ಏಕೆ?

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ದೇಶವು ವಿಭಜನೆಯ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನೆಹರು ನಂಬಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಂದ ದೂರವಿರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದರು. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಆತಂಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದರು.

‘ವಿಭಜನೆಯ ಪಾಪ’ ಯಾರದ್ದು?

ಸೋಮನಾಥನನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ನೆಹರು ಅವರ ಸಮರ್ಥನೆ ಹೀಗಿತ್ತು: “ವಿಭಜನೆಯ ಗಾಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಹಸಿಯಾಗಿವೆ.” ಎಷ್ಟು ವಿಪರ್ಯಾಸ ಅಲ್ಲವೇ? ಆ ವಿಭಜನೆಯ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಯಾರು ಬಿತ್ತಿದರು? ರಾಜಕೀಯ ವೈಫಲ್ಯಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿಭಜನೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ನೈತಿಕತೆ ಏನು? ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ನೆಹರೂ ತಮ್ಮ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲು “ಜಾತ್ಯತೀತತೆ”ಯ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು ಎಂಬ ಟೀಕೆಗಳಿವೆ.

ನೆಹರೂ ಜಾತ್ಯತೀತತೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿತೇ?

ಪಾಕಿಸ್ತಾನವು ತನ್ನ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಗುರುತನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ (ನೆಹರೂ) ತನ್ನ ಸಹಸ್ರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಸುತರಾಂ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು “ಮೈನಸ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್” ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಯಾವ ರೀತಿಯ ನ್ಯಾಯ? ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರವು ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಅದರ “ನೈತಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬನ್ನು” ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ನೆಹರೂ ಅವರ ವಿಧಾನವು ಭಾರತವನ್ನು ” ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ವಂಚಿತ ರಾಷ್ಟ್ರ”ವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ನೆಹರೂ ಅವರ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಸೋಮನಾಥಕ್ಕೆ ಹೋದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್, ನಿಜವಾದ “ಭಾರತೀಯತೆಗೆ” ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿ ನಿಂತರು. ನೆಹರೂಗೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಉತ್ತರವು ಜಾತ್ಯಾತೀತತೆಯ ಸೋಗಿಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತವಾಗಿತ್ತು: “ನಾನು ನಾಗರಿಕನಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೂ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ನನ್ನ ಹಕ್ಕನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ”.  ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಲ್ಲದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಆಧಾರಿತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಕಾರಣಕ್ಕೆಯೇ ಸೋಮನಾಥನ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ “ಸರ್ಕಾರೇತರ” ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ “ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ” ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಯಿತು.

ನೆಹರೂ ಅವರ ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ “ಜಾತ್ಯತೀತತೆ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸೋಮನಾಥನನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ “ನಮ್ಮ ಬೇರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅಪರಾಧ” ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ಛಿದ್ರವಾಯಿತು – ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಒಂದು ಗುಂಪು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೋಡುವ ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ವಿಭಜನೆಗೊಂಡರು.

ಸೋಮನಾಥ ಪ್ರಸಂಗವು ನಮಗೆ ಒಂದು ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ ಅದೇನೆಂದರೆ ಅಡಿಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಕಟ್ಟಡವು ನಿಲ್ಲಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರು ಜಾತ್ಯತೀತ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ತೊಡೆದು ಎತ್ತಿದ ಧ್ವಜ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡಬೇಕು. ನಾವು ನಮ್ಮ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಕೇವಲ ಗಡಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ನಮ್ಮ ಅಜೇಯ ಗುರುತು!