‘ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ’ ಗಾಗಿ 5 ವರ್ಷ ಹೋರಾಡಿದ್ದರು ಸತ್ಯಜಿತ್‌ ರೇ

1950 ರ ದಶಕ. ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಜಾಹೀರಾತು ಏಜೆನ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ  ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುವಕ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕನಸೊಂದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಕನಸನ್ನು ನನಸಾಗಿಸುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಅಸಾಧ್ಯ ಕನಸನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಯುವಕ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ, ಭಾರತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ. ಮೇ 2, 1921 ರಂದು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಹಣ ಅಥವಾ ಅನುಭವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಮಿಡಿಯಿತು: ‘ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ’. ಅವರು ಲೇಖಕ ಬಿಭೂತಿಭೂಷಣ್ ಬಂಡೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಅವರ ಕಥೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅವರ ಪತ್ನಿ ರಾಮ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಅವರಿಂದ ಪಡೆದರು. ಕಾದಂಬರಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಲು ಅವರು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾವು  ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಧಾರಿತ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ರೇ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಣ್ಣು, ಮಳೆಹನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಎದುರಾಗುವ ಹೋರಾಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮೈಲಿಗಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದುರ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಊಹೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.

1950 ರಿಂದ 1952 ರವರೆಗೆ, ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ “ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ” ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ರೇ ನಿರ್ಮಾಪಕರ ಬಾಗಿಲು ತಟ್ಟಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ನಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರು, ಸಂಭಾಷಣೆ ಬರೆದರು ಮತ್ತು ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಉತ್ತರ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು: “ಈ ಚಿತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.” ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು, ಆದರೆ ರೇ ನೈಜ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ನೈಜ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಮಾಡಿ ತೋರಿಸಲು ಅವರು  16mm ಕ್ಯಾಮೆರಾದೊಂದಿಗೆ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಆದರೂ, ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಅಪಾಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 27, 1952 ರಂದು, ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ ತಮ್ಮ ಜೀವ ವಿಮಾ ಪಾಲಿಸಿಯನ್ನು ಅಡವಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಕರಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಎರವಲು ಪಡೆದು, ಚಿತ್ರದ ಮೊದಲ ಶಾಟ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಕಾಶದ ಹೂವುಗಳ ನಡುವೆ ಅಪು ಮತ್ತು ದುರ್ಗಾ ರೈಲನ್ನು ನೋಡುವ ದೃಶ್ಯ ಅದಾಗಿತ್ತು. ಆರ್ಥಿಕ ತೊಂದರೆಗಳಿಂದಾಗಿ, ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂಟಿಂಗ್ ಭಾನುವಾರದಂದು ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಅವರ ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಈ ನಡುವೆ, ಒಂದು ವಾರದ ನಂತರ ಅವರು ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಹಸುಗಳು ಕಾಶದ ಹೂವುಗಳನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದವು. ಮುಂದಿನ ದೃಶ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಯಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಹೋರಾಟ ಅವರ ತಾಳ್ಮೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಆಯಿತು.

ಚಿತ್ರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಟರು ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯದವರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ನಂತರ, ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಬಳಿಯ ಬೋರಾಲ್ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಯಾವುದೇ ಭವ್ಯವಾದ ಸೆಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಕ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ರೇ ಅವರ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. 1953 ರಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡಿದ, ಆದರೆ ಆತನ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ವಂತ ಚಿತ್ರ ವಿಫಲವಾದ ಕಾರಣ ಆತ ಹಣ ನೀಡುವುದನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿದ. ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ರೇ ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಬಿಜೋಯಾ ಅವರ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಅಡವು ಇಟ್ಟರು, ಆದರೆ ಆದಾಯವು ಸಾಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಶೂಟಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ರೇ ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಅವರು ಸುಮಾರು 4,000 ಅಡಿ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಇನ್ನು ಸಾಕು ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಕ್ಷಣವಿದು, ಆದರೆ ರೇ ತಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ದೃಢವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು.

ವಿಧಿ ತಿರುವು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷದ ವಿರಾಮದ ನಂತರ, ಅವರು ಸರ್ಕಾರಿ ಖಜಾನೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಭಾಗಶಃ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಹಣ ಪಡೆಯಲು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಷರತ್ತುಗಳು ಇತ್ತು. ಮಾಸಿಕ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ, “ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ” ಚಿತ್ರೀಕರಣವು 1954 ರಲ್ಲಿ ಪುನರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ನಡುವೆ, ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಜಾನ್ ಹಸ್ಟನ್ ರೇ ಅವರ ಸ್ಟಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು. ಹಸ್ಟನ್ ಅವರು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಹೊಗಳಿದರು, ಅದನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದರು.

ಈ ನಡುವೆ, “ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ” ಆಗಸ್ಟ್ 26, 1955 ರಂದು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಎರಡು ವಾರಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಮೂರನೇ ವಾರದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ಹರಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು ತುಂಬಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರವು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಂಡಿತ್ ನೆಹರು ಅವರಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ನೆಹರು ಸಿನಿಮಾ ನೋಡಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಭಾವುಕರಾದರು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಸಿನಿಮಾದ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ, ಚಿತ್ರವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ತಲುಪಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅದು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನ 5 ನೇ ಅವೆನ್ಯೂ ಪ್ಲೇಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಹಲವರ ಯೋಚನೆ ತಪ್ಪು ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಸತತ 36 ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡು, ಜರ್ಮನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ “ದಿ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಆಫ್ ಡಾ. ಕ್ಯಾಲಿಗರಿ” ಯನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡ ಚಿತ್ರ ಎಂಬ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.

ಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ, “ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ” 1956 ರ ಕ್ಯಾನೆಸ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ “ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾನವ ದಾಖಲೆ” ಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಚುನಿಬಾಲಾ ದೇವಿ ಮನಿಲಾದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಈ ಚಿತ್ರವು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಡಜನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಗುರುತನ್ನು ನೀಡಿತು. ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ ಅವರ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಹೋರಾಟ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಅಡವು ನಿರ್ಧಾರಗಳು, ಅವರ ಪತ್ನಿಯ ಆಭರಣಗಳು, ಅಪೂರ್ಣ ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ನಿರಾಕರಣೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ರೇ ತಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದು ಕೊನೆಗೂ ಫಲ ನೀಡಿತು. “ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ” ಕೇವಲ ಒಂದು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯತೆಯು ಸೀಮಿತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅಮರ ಮೇರುಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪುರಾವೆಯಾಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ ಏಪ್ರಿಲ್ 23, 1992 ರಂದು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.