ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಶಿಲ್ಪಿ ಕನಕ ಮೂರ್ತಿ ಜೀವನವೇ ಒಂದು ಪ್ರೇರಣೆ

ಬಾಣಸವಾಡಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ 11 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಹನುಮಂತನ ವಿಗ್ರಹ, ವೈಟ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನ ಸಾಯಿಬಾಬಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಕ ಗಣೇಶ, ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್ ವೆಸ್ಟ್ ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕುವೆಂಪು ಪ್ರತಿಮೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ರೈಟ್ ಸಹೋದರರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು – ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಶಿಲ್ಪಿ, ಕನಕಮೂರ್ತಿ ಅವರ ರಚನೆಗಳು. ಆದರೆ, ಅವರು ಈ ಶಾಶ್ವತ ಕೃತಿಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಲಾವಿದೆ ಆಗಿದ್ದು ಹೇಗೆ?

ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಶಿಲ್ಪಿಯಾಗಿದ್ದು ಹೀಗೆ

ಶಿಲ್ಪಿಯಾಗುವ ಕನಕ ಮೂರ್ತಿಯವರ ಪ್ರಯಾಣವು ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಉತ್ಸಾಹದ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ 1965 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗಲೇ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಂತಹ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಮೂರ್ತಿಯವರು ಮೈಸೂರಿನ ದೇವಾಲಯವೊಂದಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡ ದೇವತೆಗಳ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ಈ ಭೇಟಿಯು ಆಳವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು, ಆ ಭವ್ಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕರಕುಶಲತೆಯನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವಂತೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.

ಕನಕಾ ಮೂರ್ತಿ 1942ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2ರಂದು ಟಿ. ನರಸೀಪುರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಕಲಿತಿದ್ದು ಬಿಎಸ್‌ಸಿ ಪದವಿ. ಕಲಿಕೆಗೂ ವೃತ್ತಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆದ ಇವರು, ತಮ್ಮ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ವೃತ್ತಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಅವರ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಅವರನ್ನು ದೇವಲಕುಂಡ ವಾದಿರಾಜ್ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿತು. ದೇವಲಕುಂಡ ವಾದಿರಾಜ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಲಾತ್ಮಕತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಿಲ್ಪಿ. ಆಕೆ, ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಮಗಳು ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಹುದಾದ ಅನೇಕರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ವಾದಿರಾಜ್ ಆಕೆಯ ನಿಜವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಕನಕ ಮೂರ್ತಿಯವರು ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.

ಉಳಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ಗಾತ್ರ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲ

ಒಮ್ಮೆ ಬಾದಾಮಿಯಲ್ಲಿ 15 ದಿನಗಳ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಶಿಬಿರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಕಲ್ಲನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಮಾರ್ಕ್ ಗುರುತುಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಕನಕ ಮೂರ್ತಿ ಅವರ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು ತರಲಾಗಿತ್ತು. ಇವರ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಕಲ್ಲನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಶಿಬಿರಾರ್ಥಿಯೊಬ್ಬ “ಮೇಡಂ ನಿಮಗೆ ಯಾವುದು ಕೊಡಲಿ?” ಎಂದು ಪುಟ್ಟ ಕಲ್ಲೊಂದನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸಿದ. ಅವನ ಮಾತು, ನೋಟದ ಅಂತರಾರ್ಥ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಕನಕ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲು ತೋರಿಸಿ “ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಬಿಡು” ಎಂದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಹುಬ್ಬೇರಿಸಿದರು. ಓರ್ವ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳಿಗೆ ಇದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಎಂಬಂತಿತ್ತು ಅವರ ನೋಟ. ಮಾರನೆಯ ದಿನದಿಂದಲೇ ಅವರ ಕೆಲಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಕೆಲಸದ ರಭಸವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದ ಶಿಬಿರಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಬಿಟ್ಟು ಇವರ ಸುತ್ತ ಸೇರಿದರು. ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಶಿಲ್ಪವೊಂದು ಮೈದಳೆದಿತ್ತು.

200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲ್ಪಗಳ ರಚನಕಾರ್ತಿ

ಕನಕ ಮೂರ್ತಿಯವರ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ವಿಗ್ರಹ – ಪ್ರಶಾಂತ ಗಣೇಶ ಶಿಲ್ಪ – ಕೇವಲ ಕಲಾಕೃತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹದ ಮೇಲಿನ ಅವರ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದ, ಅವರೆಂದಿಗೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಐದು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾದ 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಅವರು ರಚಿಸಿದರು. 

ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅವರು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ, ಹಾಗೆಯೇ ಯುಕೆ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದಂತಹ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು. ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸಂದೇಹ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತನ್ನ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ. ಆದರೂ, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮನ್ನಣೆಯು ಈ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.

ಕನಕ ​​ಮೂರ್ತಿಯವರ ಕೆಲಸ ಕಲ್ಲು, ಮರ ಮತ್ತು ಫೈಬರ್‌ಗ್ಲಾಸ್‌ಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಥೆಯು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಪುರುಷ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಕಾಲಾತೀತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಅವರ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದವು.

ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿ ಕನಕಾ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು 2021ರ ಮೇ 13ರಂದು ಕೊರೊನಾ ಸೋಂಕಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಈ ಲೋಕವನ್ನಗಲಿದರು. ತಮ್ಮ ಅಗಲಿಕೆಯ ನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಕೊರೊನಾ ಸೋಂಕಿಗೆ ಬಲಿಯಾದ ಕಾರಣ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಆಸೆ ನೆರವೇರಲಿಲ್ಲ.  ಆ “ಕಲ್ಲು ನನ್ನನ್ನು ಆರಿಸಿತು, ಮತ್ತು ನಾನು ಅದರ ಕರೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ, ಶಿಲ್ಪವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕರಕುಶಲ ಕಲೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇಂದಿಗೂ, ಅವರ ವಿಗ್ರಹಗಳು, ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ತನ್ನ ಹಣೆಬರಹವನ್ನು ಕೆತ್ತಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಿದ ಮಹಿಳೆಯ ಕಾಲಾತೀತ ಜ್ಞಾಪನೆಗಳಾಗಿ, ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ.