ಜೈಪುರದ ರಾಜಮಾತೆ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ತಿಹಾರ್ ಜೈಲಿಗಟ್ಟಿದ್ದರು ಇಂದಿರಾ!

“ತಿಹಾರ್ ಜೈಲು ಮೀನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಂತಿತ್ತು. ಸಣ್ಣ ಕಳ್ಳರು ಮತ್ತು ವೇಶ್ಯೆಯರ ಕಿರುಚಾಟದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು.”

ಜುಲೈ 1975 ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಹಾರಾಣಿಯೊಬ್ಬರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಕುಖ್ಯಾತ ಜೈಲಿನೊಳಗೆ ಸೆರೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಶಿಫೋನ್ ಸೀರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಟ್ರೇಡ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಈ ಮಹಾರಾಣಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ, ಜೈಪುರದ ರಾಜಮಾತೆ ಮಹಾರಾಣಿ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ, ಅವರು ಅಪರಾಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಹುಚ್ಚರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ದುರ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ತಿಹಾರ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ದಿನಕಳೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಯಾಕೆ?, ಜುಲೈ 1975 ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇರಿದ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಜೈಲಿಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಅವರ ಅಪರಾಧ ಏನಾಗಿತ್ತು? ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅವಧಿಯ ವ್ಯಾಪಕ ಅಧಿಕಾರಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು, ಅವರ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ವಿಚಾರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂಧಿಸಬಹುದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜೈಪುರದ ಮಹಾರಾಣಿ ಆ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಗಣ್ಯ ಕೈದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು. ಆದರೆ ಮಹಾರಾಣಿ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯ ಸೆರೆವಾಸವು ಕೇವಲ ತುರ್ತು ಕಾನೂನುಗಳ ಪರಿಣಾಮವಲ್ಲ, ಅದು ಪೈಪೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯವಲ್ಲ, ಅವರ ಮತ್ತು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ನಡುವೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾರಾಣಿ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯವರ ಜನ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಂದು (ಮೇ 23) ಅವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾಕೆ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡೋಣ

ಮಹಾರಾಣಿ ಮತ್ತು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಪೈಪೋಟಿ

ಕೂಚ್ ಬೆಹಾರ್‌ನ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಮತ್ತು ಜೈಪುರದ ಮೂರನೇ ಮಹಾರಾಣಿ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಅವರು ಕರುಣೆ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಕೇವಲ ರಾಜಮನೆತನದವಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಧಾರಣ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ. ರಾಜಕೀಯವು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ದೂಡುವ ಮೊದಲೇ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರು ಪರಸ್ಪರರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗಿಯರಾಗಿದ್ದಾಗ ಇಬ್ಬರೂ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಪಾಠ ಭವನದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರ ಜೀವನವು ನಂತರ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗಿತು – ಒಬ್ಬರು ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾದರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಜೈಪುರದ ಮಹಾರಾಣಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು.

ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಅದ್ಭುತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. 1962 ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪಕ್ಷದ ಟಿಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಜೈಪುರದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು. ಪಕ್ಷವು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಫಲಿತಾಂಶ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿತ್ತು. ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು 1,75,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮತಗಳ ಅಂತರದಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಹುಮತವಾಗಿತ್ತು, ಗಿನ್ನೆಸ್ ಬುಕ್ ಆಫ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಗೆಲುವು ಅವರನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವಿ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು, ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಶೀಘ್ದಲ್ಲೇ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಟೀಕಾಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.

ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ರಾಜಮನೆತನದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರಿಗೆ ಕಿರಿಕಿರಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು. ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿತು. ನಂತರ ಪತ್ರಕರ್ತ ಖುಷ್ವಂತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು, “ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕೆಟ್ಟ ಕ್ಷುದ್ರ, ಸೇಡಿನ ಗುಣವನ್ನು ಹೊರತಂದರು” ಎಂದರು. ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವಿನ ಸಮೀಕರಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಪತ್ರಕರ್ತ ಖುಷ್ವಂತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಹೀಗೆ ಬರೆದರು: “ಇಂದಿರಾಗೆ ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸುಂದರ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರು, ಅವರನ್ನು ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುನಾಯಿ ಮತ್ತು ಗಾಜಿನ ಗೊಂಬೆ ಎಂದು ಜರೆದರು. ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕೆಟ್ಟ ಗುಣವನ್ನು ಹೊರತಂದರು: ಅವರ ಕ್ಷುದ್ರ, ಸೇಡಿನ ಗುಣ ಹೊರಬಂತು” ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಚಿಸಿತ್ತು. 1965 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನಿ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರಿಗೆ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ದೃಢ ವಿರೋಧವ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ 1966 ರಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅವರ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಮನೆತನದ ಕುಟುಂಬಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಘರ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. 1971 ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಾಟಕೀಯ ನಡೆ ನಡೆಯಿತು, ಸಂವಿಧಾನದ 26 ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸರ್ಕಾರವು ಖಾಸಗಿ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು – ಹಿಂದಿನ ರಾಜಮನೆತನದ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿಲೀನಗೊಳ್ಳುವ ಒಪ್ಪಂದದ ಭಾಗವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಣಿಯ ಬಂಧನ

ಜೂನ್ 1975 ರಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಂತರ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇರಿದರು. ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು, ಪತ್ರಕರ್ತರು, ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ವಿಮರ್ಶಕರನ್ನು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು.

ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಈ ಕ್ರಮವು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಅತ್ಯಂತ ಕಟು ವಿಮರ್ಶಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೋಷಿಸಲಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 56 ವರ್ಷದ ರಾಜಮಾತೆಯಾಗಿದ್ದ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಅವರನ್ನು ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಆದರೆ ಜುಲೈ 1975 ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಅವರು ದೆಹಲಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ, ವಾತಾವರಣವು ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ನಾಯಕರನ್ನು ಅದಾಗಲೇ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಅವರು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಚುಗಳು ಬಹುತೇಕ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅದೇ ರಾತ್ರಿ, ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದೆಹಲಿಯ ಔರಂಗಜೇಬ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದರು, ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ತಡೆ ಕಾಯ್ದೆ (COFEPOSA) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ಮೇಲೆ ಅಘೋಷಿತ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಜೈಪುರ ಅರಮನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಅವರ ಆಸ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ, ಜೈಪುರದ ಮಹಾರಾಣಿಯನ್ನು ತಿಹಾರ್ ಜೈಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು.

ತಿಹಾರ್ ಒಳಗೆ ಜೀವನ

ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯ ಜೀವನ ಐಷಾರಾಮಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ತಿಹಾರ್‌ ಜೈಲಿನ ವಾತಾವರಣ ಆಕೆಗೆ ಅಸಹನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವರನ್ನು ವಾಸನೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹೊರಗೆ ಕೊಳಕು ತೆರೆದ ಚರಂಡಿ ಇತ್ತು, ಅಲ್ಲಿ ಕೈದಿಗಳು ಶೌಚವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಾವುದೇ ಫ್ಯಾನ್‌ಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸೊಳ್ಳೆಗಳ ಕಾಟ ವಿಪರೀತವಾಗಿತ್ತು. ಜೈಲಿನ ವಾತಾವರಣವು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸಣ್ಣ ಅಪರಾಧಿಗಳು, ವೇಶ್ಯೆಯರು, ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥ ಕೈದಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಗಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಗರ್ಭಿಣಿಯರನ್ನು ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಕೆಲವರಿಗೆ ಜೈಲಿನೊಳಗೆಯೇ ಹೆರಿಗೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಆದರೂ ರಾಜಮಾತೆ ಘನತೆ ಮತ್ತು ದಿನಚರಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನ ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜೈಲಿನ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ ನಡಿಗೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಜೈಲಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಅವರು ಸ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಬ್ಯಾಟ್, ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ ಅನ್ನು ಸಹ ತರಿಸಿದರು  ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಕೈದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡಲು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬ್ಯಾಡ್ಮಿಂಟನ್ ಕೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಜಮನೆತನದ ಕೈದಿಯಾಗಿದ್ದ ಗ್ವಾಲಿಯರ್‌ನ ರಾಜಮಾತೆ, ಜೈಲಿಗೆ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮಾಡಲಾದ ಟ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಟರ್ ರೇಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಬಿಬಿಸಿ ಪ್ರಸಾರಗಳನ್ನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬರುವ ಸೆನ್ಸಾರ್ ಮಾಡದ ಸುದ್ದಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಅವರ ಏಕೈಕ ಸಂಪರ್ಕವಾಗಿತ್ತು.

ಆದರೆ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳುಗಳು ಕಳೆದವು. ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಗೆ ಬಾಯಿ ಹುಣ್ಣುಗಳು ಆದವು ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಿತ್ತಕೋಶದ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿದರು. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಕೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಕೆಯ ಕುಟುಂಬ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾನೂನು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗಿದವು, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವರ ಮಲಮಗ “ಹಾವುಗಳು ಮತ್ತು ಏಣಿಗಳ ಆಟ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದರು. ಡಿಸೆಂಬರ್ 1975 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯ ಆರೋಗ್ಯ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹದಗೆಟ್ಟಿತು. ತೀವ್ರ ಹೊಟ್ಟೆ ನೋವಿನಿಂದ ದೆಹಲಿಯ ಗೋವಿಂದ್ ಬಲ್ಲಭ್ ಪಂತ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಅವರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪಿತ್ತಕೋಶದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಇರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಕಾರವು ಆಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು, ಆದರೆ ಷರತ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ.

ಒಂದು ಯುಗದ ಅಂತ್ಯ

ಪೆರೋಲ್ ನೀಡುವ ಮೊದಲು, ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವಂತೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಲಾಯಿತು. ಜನವರಿ 11, 1976 ರಂದು, ತಿಹಾರ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ 156 ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ನಂತರ, ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪೆರೋಲ್ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಜೀವನ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ದೆಹಲಿಯ ಮನೆಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪದೇ ಪದೇ ಆಗಮಿಸಿ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಹೀಗಾಗಿ ಪೆರೋಲ್‌ಗಿಂತ ಜೈಲೇ ವಾಸಿ ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿ ಅವರಿಗೆಯೇ ಅನಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು.

ಅವರು ಜೈಪುರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ, ನೂರಾರು ಜನರು ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಮಾರ್ಚ್ 1977 ರಲ್ಲಿ, ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದವು, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವು ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಸುದ್ದಿ ಜೈಪುರ ತಲುಪಿದಾಗ, ಸಂತೋಷದಿಂದ  ಜನಸಮೂಹ ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಸೇರಿ ಕುಣಿದು ಕುಪ್ಪಳಿಸಿದತು. “ಅವಳು ನಿಮಗೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ನಾವು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ಜನರು ಆಕೆಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಗಾಯತ್ರಿ ದೇವಿಯ ಸೆರೆವಾಸದ ಕಥೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಯುಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕರಾಳ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಭಾವಿ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ  ಕೈದಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಅಧಿಕಾರ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪೈಪೋಟಿಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕರಾಳ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೇಗೆ ರೂಪಿಸಿದವು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ.