ಸುರಪ್‌ರಾಜು ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ: ವಿಜಯಪುರಿಯ ಆವಿಷ್ಕಾರದ ಹಿಂದಿನ ಅಜ್ಞಾತ ನಾಯಕ

1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಚರ್ಲಾ ಎಂಬ ಶಾಂತ ನಗರದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕ ಸರಳವಾಗಿ ತನ್ನ  ದೈನಂದಿನ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಸುರಪ್‌ರಾಜು ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಅವರು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಬೌದ್ಧ ವಾರಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಗಾಢ ಮರೆಯುವಿಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದ ಅಪರಿಚಿತ ವೀರರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.

ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ದನಗಾಹಕರು ಮತ್ತು ಕುರುಬರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಅವರು ಗಿಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗುಡ್ಡಗಳು ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭಗಳ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಸಸಿಗಳ ನಡುವೆ ಅವರು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ತಂಭವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಆ ಸ್ತಂಭ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮರೆತುಹೋದ ನಗರದ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು, 1926ರಲ್ಲಿ ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಯು ದೊಡ್ಡ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡಿರು, ಅದು ಕೊನೆಗೆ ವಿಜಯಪುರಿ (ನಂತರ ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು) ಎಂಬ ಊರನ್ನೇ ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿತು. ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜವಂಶದ (ಕ್ರಿ.ಶ. 225–340) ಸಮೃದ್ಧ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.

ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಿಮೆಯ ಬಹಿರಂಗ

ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಅವರ ವರದಿಯ ನಂತರ ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮೃದ್ಧ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜರು ವೈದಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ರಾಜ ಮಹಿಳೆಯರು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಉದಾರವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸುಂದರ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತ್ತು. ಮಹಾನ್ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಆಚಾರ್ಯ ನಾಗಾರ್ಜುನರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ನಗರವು ವಿಶಾಲ ಸ್ತೂಪಗಳು, ವಿಹಾರಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಅಪೂರ್ವ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರಳಿತು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜವಂಶದ ಅಧೋಗತಿಯ ನಂತರ ಸುಮಾರು 1,500 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಈ ನಗರವು ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂತುಹೋಗಿತ್ತು. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಅವರ ಜಾಗೃತಿಯಿಂದಲೇ ವಿಜಯಪುರಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿತು.

ಪ್ರಗತಿಯ ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ

ದಶಕಗಳ ನಂತರ, 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಈ ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಯಿತು. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತವು ಬರಗಾಲವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ನಾಗಾರ್ಜುನ ಸಾಗರ್ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿತು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ವಿಜಯಪುರಿಯ ಅವಶೇಷಗಳಿರುವ ಕಣಿವೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಳುಗುವುದು ಖಚಿತವಾಯಿತು. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಅವರ ವರದಿಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳವು ಈಗಾಗಲೇ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇ (ASI) ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಡಾ. ಆರ್. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ 1954ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಕ್ಷಣಾ ಪುರಾತತ್ವ ಯೋಜನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ 130ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಯಿತು. ಸಾವಿರಾರು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲುಕಲ್ಲಾಗಿ ರಚಿಸಿ ಉನ್ನತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ (ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಅನುಪು) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.1967ರ ಆಗಸ್ಟ್ 4ರಂದು ನಾಗಾರ್ಜುನ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಣಿವೆ ನೀರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಯಿತು, ಆದರೆ ನಗರದ ವಾರಸು ಉಳಿಯಿತು.

ಇಂದು ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಶಕರು (ಜಲಾಶಯದ ಮೇಲೆ ಫೆರ್ರಿ ಮೂಲಕ ಹೋಗಬಹುದು) ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಸ್ತೂಪಗಳು, ವಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟು ದೇಶದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರಿಗೆ ನೀರಾವರಿ, ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಪ್ರಗತಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಭಾರತದ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಸುರಪ್‌ರಾಜು ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಗುರುತು ಅಥವಾ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರೂ ಅಲ್ಲ, ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಅಲ್ಲ, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ — ಕೇವಲ ತೀಕ್ಷ್ಣ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ಸಮರ್ಪಣೆಯುಳ್ಳ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರು. ಆದರೂ 1926ರಲ್ಲಿ ಅವರು ತೋರಿದ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅವರು ವಿಜಯಪುರಿಯ ಕಂಡುಹಿಡಿತದ ಹಿಂದಿನ ಅಪರಿಚಿತ ವೀರರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ — ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಗಮನವಿಟ್ಟು, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಉಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ನೆನಪು ಇದು.ಅವರಿಂದಾಗಿ, ನಾಗಾರ್ಜುನ ಸಾಗರ್ ಜಲಾಶಯದ ನೀರು ಮೂಲ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿದರೂ, ಪ್ರಾಚೀನ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತಿವೆ.