ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಶ್ರಮದಿಂದ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು ಭಾರತ

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮೈಲುಗಲ್ಲು ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2012ರಂದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ (WHO) ಭಾರತವನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ-ಎಂಡೆಮಿಕ್ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಜನವರಿ 13, 2011ರ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೈಲ್ಡ್ ಪೋಲಿಯೋ ವೈರಸ್ ಪತ್ತೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 2 ಲಕ್ಷದಿಂದ 4 ಲಕ್ಷ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಇದ್ದವು. ಆದರೆ ಈ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಕಾರಣವಾದವರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಅಥವಾ ಸರ್ಕಾರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ – ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಅಜ್ಞಾತ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು. ಈ ಅಜ್ಞಾತ ನಾಯಕರು ಭಾರತದ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನ ಅಭಿಯಾನದ ಮೂಲಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಭಾರತವು ಪೋಲಿಯೊದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 3,93,918 ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮರಣದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು.

ಇಂತಹ ಅಜ್ಞಾತ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು 70 ವರ್ಷದ ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಾದರೂ ಅಸಾಧಾರಣ ಕನಸು ಹೊಂದಿದ್ದವರು.

ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪೋಲಿಯೊ ಬಂದಿತು. ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಯೊದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿದರು – ಕೆಲವರು ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅಂಗವಿಕಲರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ದೃಶ್ಯ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಗುರುತು ಮೂಡಿಸಿತು. ಪೋಲಿಯೊ ಕೇವಲ ರೋಗವಲ್ಲ, ಮಗುವಿನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೇ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರಿತರು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 2012-2014ರ ನಡುವೆ, ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು, ಆದಾಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅವರು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. “ಒಂದು ಮಗುವನ್ನು ಪೋಲಿಯೊದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಫಲ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಂತಹ ಅನೇಕ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2012ರಂದು WHO ಭಾರತವನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ-ಎಂಡೆಮಿಕ್ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು. ನಂತರ ಮಾರ್ಚ್ 27, 2014ರಂದು ಭಾರತವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.

ಭಾರತ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತವಾದುದು – ಅವರ ಜೀವನದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ

2014ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿತು. “ಈ ಯಶಸ್ಸು ನನ್ನದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಶಾದ್ಯಂತದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರದ್ದು” ಎಂದರು. ಆದರೆ ಸತ್ಯವೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋರಂತಹವರ ಕೊಡುಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಯಶಸ್ಸು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತತೆಯ ಕಥೆ ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲ, ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋರಂತಹರ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ತ್ಯಾಗದ ಇತಿಹಾಸ. ಈಗ ಅವರು 75 ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರೂ ಪೂರ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಲ್ಲ. ಇಂದಿಗೂ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅವರ ಪುತ್ರಿ ಶ್ರೀಮತಿ ರಂಜು ದೇವಿ ಕೂಡ ಗ್ರಾಮದ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸಬ್-ಡಿಪೋದಿಂದ 4 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಿಂದ ಬೈವ್ಯಾಲೆಂಟ್ ಒಪಿವಿ (bOPV) ಲಸಿಕಾ ಶೀಶೆಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರುನ್ನಿಸೈದ್‌ಪುರ್ ಬ್ಲಾಕ್‌ನ ಅಥರಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 5 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒಪಿವಿ ಡೋಸ್ ನೀಡಲು ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ” ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ ಮತ್ತು ಅಂಗವಿಕಲತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ನನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ಮಿಷನ್‌ಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ.” ರಂಜು ದೇವಿಯ ಬದ್ಧತೆಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವೂ ಕಾರಣ – ಅವರ ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ತಂದೆಯನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ ಈಡಿತರಾಗಿ ನೋಡಿ ಬೆಳೆದರು.

ಭಾರತ ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸಿತು?

1970ರ ದಶಕ, 1980ರ ದಶಕ ಮತ್ತು 1990ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಯೊ ಹೈಪರ್‌ಎಂಡೆಮಿಕ್ ಆಗಿತ್ತು – ವರ್ಷಕ್ಕೆ 2 ಲಕ್ಷದಿಂದ 4 ಲಕ್ಷ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಇದ್ದವು.ಆದರೆ 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಆರಂಭವಾಯಿತು. 1994ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2ರಂದು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕಾ ಅಭಿಯಾನ ನಡೆಯಿತು. ಒರಲ್ ಪೋಲಿಯೊ ವ್ಯಾಕ್ಸಿನ್ (OPV) ತಂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿ 10 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಲುಪಲಾಯಿತು. “ದೋ ಬೂಂದ್ ಜಿಂದಗಿ ಕಿ” (ಎರಡು ಹನಿಗಳು ಜೀವನದ್ದು) ಘೋಷವಾಕ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. 1995ರಲ್ಲಿ ಪಲ್ಸ್ ಪೋಲಿಯೊ ಇಮ್ಯೂನೈಸೇಶನ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

1985ರಲ್ಲಿ ಯೂನಿವರ್ಸಲ್ ಇಮ್ಯೂನೈಸೇಶನ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ (UIP) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರೂಟೀನ್ ಇಮ್ಯೂನೈಸೇಶನ್ ಬಲಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪೋಲಿಯೊ, ಡಿಫ್ಥೀರಿಯಾ, ಪರ್ಟುಸಿಸ್, ಟೆಟನಸ್, ಮೀಸಲ್ಸ್, ಹೆಪಟೈಟಿಸ್ ಬಿ ಮತ್ತು ಟಿಬಿ ವಿರುದ್ಧ ಉಚಿತ ಲಸಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. 2011ರಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಹೌರಾದಲ್ಲಿ 2 ವರ್ಷದ ಬಾಲಕಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ವೈಲ್ಡ್ ಪೋಲಿಯೋ ವೈರಸ್ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಸರ್ವೇಲೆನ್ಸ್ ಬಲಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2012ರಂದು WHO ಭಾರತವನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ-ಎಂಡೆಮಿಕ್ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು.

2012-2014ರ ನಡುವೆ ಪ್ರತಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಮ್ಯೂನೈಸೇಶನ್ ಡೇ (ಪಲ್ಸ್ ಪೋಲಿಯೊ)ನಲ್ಲಿ 17-22 ಕೋಟಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಲಸಿಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಆಧಾರಿತ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 24 ಲಕ್ಷ ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು 1.5 ಲಕ್ಷ ಸೂಪರ್ವೈಸರ್‌ಗಳು 7 ಲಕ್ಷ ಬೂತ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಯಾವುದೇ ವೈಲ್ಡ್ ಪೋಲಿಯೋ ಪ್ರಕರಣ ಇಲ್ಲದೆ ಮಾರ್ಚ್ 27, 2014ರಂದು ಭಾರತವನ್ನು ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.

ಈ ಯಶಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಫಲ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಅಗೈನ್‌ಸ್ಟ್ ಪೋಲಿಯೊ ಸುಮಾರು 3,93,918 ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಕ್ಷಾಘಾತ ಅಥವಾ ಮರಣದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದೆ. ರೂಟೀನ್ ಇಮ್ಯೂನೈಸೇಶನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 12 ಬಿಲಿಯನ್ ಡೋಸ್‌ಗಳನ್ನು 172 ಮಿಲಿಯನ್ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. 2012-2014ರಲ್ಲಿ 172 ಮಿಲಿಯನ್ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಲಸಿಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು – ಇದು ಅಮೆರಿಕಾದ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ 3 ಪಟ್ಟು, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್‌ನ (27 ದೇಶಗಳು) ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ 2.5 ಪಟ್ಟು ಮತ್ತು ಫೈವ್ ಐಸ್ ದೇಶಗಳ (US, UK, ಕೆನಡಾ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್) ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು.

ಈ ಯಶಸ್ಸು ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲ – ಇದು ರಾಮನರೇಶ್ ಮಹತೋರಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಅಜ್ಞಾತ ಹೀರೋಗಳ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ತ್ಯಾಗದ ಕಥೆ. ಅವರಂತಹವರಿಂದಲೇ ಭಾರತ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯ ಉಳಿಯಿತು.